2. Bölüm Yurdumuz Yavşan

Nice güzel insanlar gördüm
Sırtında elbisesi yoktu
Nice güzel elbiseler gördüm
İçinde insan yoktu

Mevlana Celalettin-i Rumi

Eserköy'den Yavşan'a

Yavşan’ın kuzey doğusunda, Pazaryolu yada Uluyol kenarında bulunan Hayriye Kadın çeşmesiyle, Kayalıdağ arasında kalan bağlık alana Eskiköy denilmektedir.

Eskiköy bağlık bahçelik bir alandır. Buradaki bağların sahipleri de diğer yörelerdeki bağ sahipleri gibi genelde kentte otururlar. Onların dışında civar köylerde oturan bazı kişilerinde burada bağları vardır. Eskiköy denince akla bağlar gelir.

Dağ istikametinde bağların son bulduğu yerde, evvelce Kızılcameşe’ye şimdi Tekören köyüne ait bir koyun suvatı vardır.

Buraya Eskiköy deniyorsa da ortalıkta ne bir köy vardır, ne de yerleşim alanı. Oysa gerçek böyle değildir. Kitapta mevcut 1486 tarihli haritaya baktığımızda(şekil:1) Eskiköy adıyla bir köy olduğunu görüyoruz. Bugün kalıntıları bile bulunmayan köyün Hayriye Kadın çeşmesinin hemen arkasındaki tümsekte yada onun biraz ilerisinde olduğunu zannediyorum. Köy aslında küçük bir yerleşim yeriydi. Kayıtlara bakılırsa 4 çiftçi evi ile 3 yaylacı olmak üzere 7 hane idi. Köyün vergi toplamı 877 akçe (yaklaşık 10 usa doları) olarak kaydedilmiştir.

Eskiköy’ün tarihteki adı Eserköy’dür. Nasıl Yahşiyan adı zaman içinde Yavşan’a dönüşmüş ise, Eserköy adı da zamanla Eskiköy şekline dönüşmüştür. Eserköy , rüzgarlı, esintili yer anlamına gelmektedir. Eserköy adı vakıf senetlerinde Kasım Velüyiddin, Hafıziddin, Lütfullah ve Seyfullah ile birlikte geçmektedir. Eserköy de mevcut 4 hane ve 2 bağ Mevlana Kasım Velüyiddin’den torunu Mevlana Lütfullah’a miras kalmıştır. Bu mülk Veliyüddin’e 2.Murat nişanıyla mülkiyet üzerine verilmiştir.Aynı mülk Sultan Fatih Mehmet zamanında timara dönüştürülmüşse de Sultan 2.Bayezit tarafından Lütfullah’ın torunu Seyfullah Çelebiye’ye mülk olarak iade edilmiştir.

Pazaryolu yada Uluyol, Sivrihisar’ın doğusundaki ve güneyindeki 10-12 köyü ilçe merkezine bağlıyan, çok eski bir yoldur. Bu yol üzerinde bulunan Hayriye Kadın çeşmesi gelip geçen yolcular yararlansın diye çok uygun bir yere yaptırılmıştır. Çeşme ismi bilinmeyen bir kadının hayratıdır. Çeşmenin suyu Eserköy’den gelmektedir. Bu durumda suyun sahipleri bu köyde yaşayanlar olmalıdır Su ancak onların izniyle hayrat edilebilinir.Orada yaşayanlar ise bellidir. İsimleri yukarıda verilmiştir. Aynı zamanda adı geçen kadının hayrat yapacak kadar zengin olması gerekir. Bu mantık bizi söz konusu kadının Veliyüddün’in eşi olasılığına götürür. Yavşan’ın suyunun da Eserköy den geldiği, ileride Yavşan Çeşmesi başlığı altında incelenmiştir.

Yavşan adının bile henüz telaffüz edilmediği bir dönemde, hazineye ait boş bir arazi Hafızıddin tarafından vakıf yoluyla kazanıldıktan sonra imara açılarak bir köy oluşturulmaya çalışılmıştır. Adı Yahşiyan olarak belirlenen bu yerleşim merkezi Molla Hafiziddin ve diğerlerinin mekanı olmuştur. Su bulunmayan bu yeni yerleşim merkezinin su gereksinimi Şarapana da Bizans tan kaldığı sanılan bir çeşmeden sağlanmıştır.

Muhtemelen baba Veliyüddin hayatının sonuna kadar Eserköy de yaşamıştır. Onun Eserköy de sahip olduğu 4 çiftçi evi ile üç yayla evinde akrabaları oturuyordu.

Yavşan adını geçtiği ilk belde 1459 tarihlidir. Daha sonraları birkaç vakıf senedinde daha bu adı görüyoruz. Ayrıca 1486 tarihini taşıyan bir haritada da Yavşan adını görebiliyoruz. Daha önceki bölümde de gördüğümüz gibi, Yavşan o yıllarda padişah mülkü olan, hazineye ait olan arazide, Padişah vakfiyesi uyarınca kurulmuştur.

Daha önce o topraklar meskun(içinde insan oturan yapı) değildir. Yavşan da oturmaya başlayan ilk kişi Hafıziddin dir. Görüldüğü gibi Askeroğullarının Yavşan yaylasında yaşamaya başlamaları 15.yüzyılın, belki de ortalarına dayanır. Yavşan’ın bulunduğu yerde Askeroğullarından önce yaşayan kimse yoktu.

Yahşiyan adı türkçe olup güzel yurt anlamına gelmektedir. Sivrihisar halkı Türkmen(Oğuz) olduğu için Yahşıyan adının seçilmiş olması çok yerindedir.

Yavşan, Molla Hafiziddin ve Mevlana Lütfullah’tan sonra onun kızları 2.Safiyetullah ve Nimetullah’ın yaylaları olarak oturulan bir yer olmuştur.

2.Safiyetullah evlenip Yavşan dan çekilmiş ve kızkardeşi Nimetulah ise oğlu Abdullah(1480-1540) ile Yavşan da yaşamaya devam etmiştir.

Abdullah’ın oğlu Seyfullah Çelebi ise yeterli eğitimi görmekle birlikte Yavşan da yaylacılığı sürdürmüştür.

O günlerde de Eserköy bağlık bahçelik bir yerdi. Üstelik havası suyu ve manzarası hoş olan bir yaylaydı.

Yavşan Yaylası

Askeroğlu ailesi, Yavşan adıyla özdeşleşmiştir. Bunlardan birisinin işitilmesi hemen diğerini çağrıştırır. Bu çağrışım çok olağandır; bir aile düşünün ki, yüzyıllar boyunca başka ailelere fazla karışmadan, bu mekan içinde yaşamlarını sürdürmüştür.

Eskisi gibi bugün de yayla statüsünü devam ettiren Yavşan’ ın ne zaman ve kimler tarafından kurulduğu merak konusudur. Bu yerleşim yerinin adı belgelerde Yahşiyan ve Yavşan olarak geçmektedir. Yahşiyan, güzel yurt anlamına gelirken Yavşan bir otun adıdır. Yavşan otu bu çevrede doğal ve yaygın olarak yetişmektedir.

Bir de son zamanlarda ortaya atılan Yahşihan adı vardır ki, bunun tarihsel ve belgesel bir dayanağı yoktur. Yahşihan, Kırıkkale’de bir tren istasyonunun adı olup, eski ders kitaplarında resmi de yayınlanmıştır. Bu resimden esinlenerek Yavşan yada Yahşiyan isimlerinin doğrusunun Yahşihan olması gerektiği ileri sürülmüştür.

Türklerin Anadoluya yayılıp, yerleşmesi ve mevcut yerli halk ile karışmaları sonucu, Türk kültürü ağırlık kazanmaya başlamış ve yöre isimleri de Türkçeleştirilmiştir. Sivrihisar’ın köy isimleri büyük ölçüde Türçeleştirilmişken eski adını sürdürenler de olmuştur. Örneğin Yörme, Kuzören, Holanta vb. gibi. Bu adlar Roma-Bizans dönemine ait olup, bunlar da zaman içerisinde eski adlarından sapma göstermiştir.

Bir yerleşim yeri olarak Yavşan’ın çok eskilere gittiğini düşünmeyelim. Elde mevcut belgelerde Yavşan ve Yahşiyan adları en eski 1459 tarihine kadar uzanmaktadır. Bu tarihi taşıyan ve Kadı Mevlana Lütfullah’a ait vakıf senetleri ve 1465 tarihli başka bir padişah vakıfnamesi vardır. Buradan Yahşiyan’ın daha önce başkalarının mülküyetinde olmadığı ve buraların hazineye ait yani padişahın mülkü olduğu anlaşılmaktadır. Öte yandan şekil 1. de verilen 1486 tarihli bir haritada ise Yavşan görülmektedir.

Yavşan’ın bulunduğu alan dahil, Sivrihisar’ın çevresinin Bizans döneminde üzüm bağlarıyla çevrili olduğunu biliyoruz. Zaten bağlar arasında köy olması anlamsızdır. Bu alan içinde olsa yayla olmaya elverişli yerler bulunabilirdi. Kızılcameşe, Eskiköy, Haydarkavağı, Porsuk gibi. Nitekim Bizans’ın bağ alanları dışında kalan Tekören, İstiklalbağı, Kepen tam bir köy hüviyetiyle gelişmişlerdir. Bağlar arasında küçük bir subaşı olan ve vakıf senetleriyle elden ele geçen Yavşan’ın Bizans dönemine ait adı bile yoktur. Zaten Yavşan’ın Osmanlı vakıf senetlerinde 16. yy.a kadar adı hiç geçmez. İlk resmi evrak 1459 yılına aittir. Ama diğer kaynaklardan öğrenildiğine göre Yavşan ilk kez Molla Hafıziddine 2.Sultan Murat tarafından vakfedilmiştir. Ve Hafıziddin babasıyla birlikte burada oturmuştur.

İbrahim Levent Karaca Dibek taşının üstünde Yavşan'daki çocuklar ile birlikte. Arka planda Fevzi-Gülsüm Karaca'nın ilk oturdukları evleri, daha ilerisinde bahçeleri, bağları ve en arkada Adatepe'yi görüyoruz.

Bu bilgilerin değerlendirilmesinden Yavşan’ın ilk kez 1400 yılları civarında Askeroğlu’lar tarafından yerleşime açıldığını kabul edebiliriz. Buna göre Yavşan 600 yıldan beri askeroğlu ailesinin yaşadığı bir yayla olarak bu günlere kadar gelmiştir.

Yavşan Çeşmesi

Yavşan yaylasının suyu Yürek adı verilen bir kaynaktan gelir. Yürekte birkaç yerden sızarak toplanan su, güney tarafında bir kedi gerzinden gelen suyla birleşerek yaylaya kadar gelir. Eskiköy den gelen bu su yeni gerz ile Yavşan a kadar gelmekteydi. Ancak aradan geçen 600 yıl içerisinde gerz toprağın derinliklerinde kalmıştır. Bu su Hafıziddin’in Eserköy’den Yavşan a taşınmasıyla birlikte Hafıziddin yada Lütfullah tarafından ayni gerz ile getirilmiştir. Yavşan çeşmesinden akan su, Eserköy’ün olup bu suda Hafıziddin ile babası Veliyüddün’in hakları vardır. Onlar bu haklarını, sonraki hayatlarını geçirecekleri Yavşan için kullanmışlardır.

Su gerzinin yolu zamanla dere yatağına dönüşmüş ve kuvvetli bir selin, dereyi yarması sonucu, oldukça derinden tesadüfen ortaya çıkmıştır. Yavşan çeşmesinin bugünkü yerine 1.Ahmet döneminde yaklaşık 200 yıl önce getirildiği zannediliyor.Çeşmenin üzerindeki 1932 tarihi, onun onarıldığı tarihi göstermektedir. Çeşme ilk olarak 1932 yılında ardından 1940 yıllarında onarılmış ve Olukludere suyu da demir borularla Yavşan a getirilmiştir.

İçimi daha yumuşak olan Olukludere suyu, yaz kış aynı debiyi korurken, Yürekten gelen suyun debisi mevsimlere göre değişmektedir. Bunun nedeni suyun toplama havzası olan Eskiköy ve Kayalıdağın yetersiz oluşudur. Bu havzaya kışın kar ne kadar çok yağarsa , su o kadar bol olur. Yağan yağmurlar suyu pek etkilemez. Bu suyun içimi diğerine oranla biraz daha serttir.

Yürek’ ten ve Şarapana’dan gelen suyun analizinden çıkan değerler.

Yürek suyuSuyun içerdiği soda 116 litre/mgr olup reaksiyonu alkalidir. Alman sertlik derecesine göre litrede 8,4 mgr CaO vardır ve hafif sert sudur. Klor miktarı ise 10 litre/mgr bulunmuştur. Bu verilere göre söz konusu su hafif sert su sınıfına girmektedir. Klor daha ziyade Mg bğlıdır. Sülfat, nitrat, fosfat yok denecek derecedir.

Şarapana suyuBu su daki klor miktarı 12 mgr/litre dir. Buna göre bu su sert sudur. Sertliğine rağmen klorunun az oluşu, bu sertliğin sülfat anyonundan gelmiş olduğu ihtimalini doğruluyor.İyi bir su olarak kabul edilemez.

Suların sertlik derecelerinin değerlendirilmesinde kullanılan Alman sertlik skalası şöyledir:
Yumuşak su 0 - 5
Hafif sert su 5 - 10
Sert su 10 - 20
Çok sert su 20 - 40
içimi kötü su 40 dan fazla

Yavşan Yaylası Yerleşim Düzeni

Eskilere dayanan yerleşim düzeni biçimine bakılırsa, insanların evlerinin yerini seçerken iki faktörü ön planda tuttukları görülür. Birincisi soğuktan ikincisi düşman saldırılarından korunmak. Bu iki faktörün dışında yaşanacak yerin suyuna ve havasına da önem verilmiştir.

Bu açıdan Sivrihisar ‘ın 1486 yılı haritasına bakarsak, köylerin Çal dağı, Karasivri, Dinek dağı ve Arayıt dağının yamaçlarına kurulduğunu görürüz. Buralarda yaşayanlar, ovalara ve Sakarya kıyılarına inmemişlerdir. Ayrıca Sakarya ve Porsuk ırmaklarının yakınlarında o dönemlerde sivrisinek ve sıtma sorunu vardı. Geçmişte insanlar sıtma hastalığından çok çekmişlerdir.

İç Anadoluda hüküm süren kara iklimi ve bunun doğal sonucu soğuk ve uzun bir kış mevsimi, insanları tedbirli olmaya zorlamıştır. Isınma koşullarının ilkel olduğu o günlerde doğanın olanaklarından yararlanılmıştır. Yani insanlar daima güney yönünü seçerek, kış günlerinde güneş enerjisinden yararlanma yoluna gitmişlerdir.

Yavşan da ilk dönem yerleşimi yukarıdaki kurallar göz önünde bulundurularak yapılmıştır. Bu nedenle ilk evler poyraz denilen kuzey rüzgarından saklı kalmış ve güneşten tam olarak yararlanmasını bilmiştir. Yerleşim planında gösterildiği gibi evler bitişik nizamda yapılmış, böylece soğuğa maruz yüzeyler en aza indirilmiştir. Ev duvarları taş ve çamur ile 50 cm genişliğinde örülmüştür. Bu duvarlar soğuğu ve sıcağı geçirmezler. Evlerin çatısı, döşeme denen kalın ağaçların 20 cm ara ile dizilip bunların üzerine kamış, hasır, ot gibi maddeler serilmesi, onun üzerine de 15-20 cm toprak örtülmesiyle yapılır. Toprak çatılar hafifçe meyillidir.

Yaylanın yerleşim planı incelendiğinde görüleceği gibi her evin, ailenin kendi oturduğu kısmı, hayvanların barındığı bir bölümü, bir samanlığı ve bir de genişçe hayatı(iç avlu) bulunmaktadır. Ailenin yaşadığı yer genellikle ortada bir mutfak ile buradan girilen sağlı sollu iki odadan ibarettir.

Köyün ilk yerleşim planı incelendiğinde gene dikkatimizi çeken bir husus tüm hanelerin sanki bir kooperatif evleri gibi, hepsi birlikte, bir defa da, ortak bir plana göre düşünülüp yapılmış evler gibi olmasıdır. Bu saptama bizi bu evlerin 1.Ahmet tarafından oğulları için ayrı ayrı yaptırıldığı düşüncesine götürmektedir. Buna göre bu yerleşkedeki evlerin en çok 200 yıllık bir geçmişi olmalıdır. Zaten evlerin ahşap kısımlarının değerlendirilmesinden de bu tahmini çıkartıyoruz.

Elde mevcut bir yayında Yunan istilasında(1922) Yavşan da 11 hane bulunduğu bildirilmektedir. 1940 yılından itibaren eski evler birer birer terk edilerek köy meydanına çıkılmaya başlanmış ve her aile krokide görüldüğü gibi uygun yerlere yeni evlerini yapmışlardır. Bu konuda öncülüğü 1920 yılında 1.Ahmet’in oğlu Molla Mehmet yapmış, köyün yüksekçe bir yerinde, kendine ait bir tarlanın kenarına yeni bir ev inşa etmiştir. Bu yeni evde de aynı hata tekrarlanmıştır. Hayvanlar ve samanlık için ayrılan geniş bir alana karşılık, hane halkı için büyükçe tek bir oda ile yetinilmesinin mantığını bugün anlamak mümkün değildir. Molla Mehmet'ten 20 yıl sonra yapılan evlerde de aynı düşüncenin devam ettiğini görüyoruz.

Yayla sakinleri evlerini teker teker yenilerken, iki aile reisi köy planı ve köy alanı kavramlarını dikkate almayarak, meydanın tam ortasına evlerini yapmışlardır. Sözde bu arsaların evvelce babalarından kalma harman yerleri olduğunu iddia ederek, burada önce iki oda ve bir mutfak 50 m2 ev yaptırdılar. Sonra ahır, samanlık, koyunluk ve ev bahçesi adı altında yaptırdıkları müştemilatlar için başkalarına ait yerlere tecavüz ettiler. Plandan da görülebileceği gibi bu iki evin inşaatı köy meydanını kapatarak yerleşim düzeninin ve trafiği alt üst ettiği için hiçbir zaman haklı bulunmamıştır.

Ahmet Sarıkardaşoğlu’nun ölümünden sonra oğlu Dr.İhsan da aşağıdaki eski evlerini terk ederek , Fevzi Karaca’dan aldığı arsa üzerinde, yüksek bir yerde bir ev yaptırmıştır. Kendisi ailesiyle birlikte yaz aylarını bu evde geçirmektedir.

Öte yandan Hüseyin Çakır Eroğlu için Almanya da bulunan oğulları Bekir ve Yavuz modern bir köy evi yaptırdılar. Planda 16 numara olan Kamil Eroğlu’na ait evin arsasının bir kısmının üstüne Hüseyin-Fadime Karaca çiftinin yaptırdığı küçük ev, ölümlerinin ardından Şadiye-Hulusi Çam çiftine geçmiştir. Kendileri bu ev de yaylacılık yapmaktadırlar.

Yeni evlerden sayılan Fevzi Anık’a ait 6 numaralı ev Hüseyin Gencel’e geçmiş ve oda bu evi aslen İstiklalbağı köyünden olup ta Yavşanda davarcılıkla uğraşan Necati-Şener Cingözoğlu’na kiralamış bulunmaktadır.

Planda 11 ve 12 numaraların sahipleri Selahattin-Süleyman-İhsan kardeşler ile 15 numarada oturan Osman oğlu Hasan Eroğlu, düzenli olarak Sivrihisar da oturmasına karşın, köy işiyle ilgilendikleri dönemlerde Yavşan daki evlerini kullanmaktadırlar.

Yaylanın 29 numaralı evi ile daha sonradan Celal tarafından alınarak kullanıma ortak edilen 20 ve 21 numaralı evler Celal oğlu Ekrem in mülkiyetindedir. Asıl işi Sivrihisar da olan Ekrem belirli dönemlerde yaylada kalmaktadır.

Yavşan Yerleşim Planı

Evlerin sahipleri
1-Çakır (Hüseyin)

2-Çakır’ın eski evi

3-Prof.Dr.İhsan Sarıkardaşoğlu

4-Prof.Dr.İbrahim Karaca ve Kadir Karaca

5-Köy odası

6-Fevzi Anık

7-Mehmet Ali Eroğlu

8-Avni Anık

9-Ömer Anık (yıkılmış)

10-Ali Gencel

11-İsmail Eroğlu

12-Tevfik Eroğlu

13-Ahmet Anık (yıkılmış)

14-Koyun ağılı

15-Kamil Eroğlu

16-Kamil Eroğlu (yıkılmış)

17-Tevfik ve İsmail Eroğlu (yıkılmış)

18-Ahmet Sarıkardaşoğlu (yıkılmış)

19-İbrahim Eroğlu

20-Mehmet Ali Eroğlu (yıkılmış)

21-Ahmet Sarıkardaşoğlu (yıkılmış)

22-Fevzi Karaca

23-Hacı Kara Ali (yıkılmış)

24-Bekir Eroğlu (yıkılmış)

25-Çobanevi (yıkılmış)

26-Fevzi Anık (yıkılmış)

27-Akparalar (yıkılmış)

28-Yusuf Çelik (yıkılmış)

29-İbrahim Eroğlu

30-Ali emmilerden Süleyman ağa (yıkılmış)

Yavşan'da Eski Bağlar

Yavşan da bağcılığı ve bağlarla Yavşan arasındaki tarihi bağı kurabilmek ve bundan sonuçlar çıkarabilmek için tüm yöredeki bağcılığın geçmişine bir bakmak gerekir. Üzüm bağları, geçmişte halkın çok yönlü yarar sağladığı gelir kaynaklarından biriydi. Öncelikle üzüm, hemen hemen temel gıda maddesi sayılırdı. Halkın tatlı ihtiyacı pekmez, üzüm şırası vb. Ürünlrden sağlanırken, üzüm sofralık ve kurutmalık olarak değerlendirilirdi. Üzümden sirke ve meraklılar kişisel ihtiyaçları için şarap, pestil ve sucuk yaparlardı. Asmaların budanmasından arta kalan çubuklar yakacak olarak kullanılırdı.

Bağlarda asmanın yanında meyva ağaçlarıda bulunurdu. En çok zerdali, badem gibi kurağa dayanıklı meyva ağaçları olurdu. Bunların dışında nemli ve iyi topraklarda armut, yazlık elma, vişne, ceviz gibi meyvelere de rastlanırdı.
Sivrihisar bağcılığının bir başka yönü de sayfiye kavramıyla özdeşleşmesiydi. Yaz gelince, tatil günlerinde şehir halkı tümüyle bağlara akın eder, kimileri bağın rutin bakımıyla uğraşırken, kimileride şehrin kendilerine yüklediği sıkıntıları giderirdi. Bağlarda piknikler yapılır, eş, dost ağırlanırdı. Kentte yaşayan her ailenin en az bir bağı birde eşeği olurdu. Bu yüzden kentteki her evde bir de ahır olurdu.
Bizans döneminde sınırları daha da geniş olan bağcılık, şarap yapımı nedeniyle daha bir önem ve ayrıcalık taşıyordu. Yavşan o zaman bağların arasında kalıyordu. Daha yakın zamana kadar Sivrihisar bağlarla sarılıydı. Kentin kuzey batısında Gavur köyü(Ermenilere ait bağlar), kuzeyde Hisarönü, doğuda Bögürtler(Çiftlik köyü), Ağaçarası, Köşk, Kanlıkavak, güneyde Kozlar Sekisi ve Porsuk semti ile Kızılcameşe’de Eskiköy başlıca bağ alanlarını oluşturuyordu.

Doğu Roma imparatoru 1.Justinian(483-565) Sivrihisar’a çok önem vermişti. Zaten o zaman kentin adı da Justinianopolis olarak değiştirilmişti. O devirde genişlemeye başlayan bağ alanları, yukarıda adı geçen yerlere ilave olarak Yavşan’ın çevresini, doğu, kuzey ve batı yönlerinden sarmıştı.
Şimdi mera ve tarla haline dönüşmüş bulunan eski bağların sınırları ve sınırlara yığılan taşlar, her ne kadar toprakla örtülmüş olsa da eski durumları hakkında bir fikir vermektedir.
Yavşan’ın batısında 300 m. uzaklıkta, dere içinde koyun sürülerinin sulandığı(suvat) bir yer vardır. Derenin tabanında iki adet çoban çeşmesi ile su yolunda söğüt ve kavak ağaçları yer alır. Burası Şarapana(Şaraphane) dır. Şaraphane ile köy arasındaki tarlalar sürülürken, toprak altından kare biçiminde kırmızı renkli tuğlaların çıktığını görmüştük. Burada bir yapının varlığına işaret teşkil eden bu tuğlalar ile şaraphane arasında bir ilişki olabileceği daima düşünülmüştür.
Bugünkü Şaraphane çeşmelerinin merkez olarak kabul edersek tüm bahsedilen bağ alanlarının 1 km. çapındaki daire içinde kaldığını görürüz. Roma imparatorluğu zamanında gördüğümüz geniş bağ alanlarının varlığı, bize bir ip ucu vermektedir. Demek ki o dönemde Yavşan yöresinde koyunculuk ve çiftçilik yoktu.
Roma-Bizans devrinde varlığını kabul ettiğimiz bağ alanlarındaki çakılların, bağ anlarındaki taş duvarların toprakla örtülmesi ve bağ toprağı üzerindeki bitki örtüsünün, bugünkü step florasına dönüşebilmesi için 700-1000 yıl geçmesi gerekir. Bu düşünce tarzı bizi, yöreye müslüman ulusların gelmesiyle bağcılığın daralmaya yüz tuttuğu düşüncesine götürür. İslamiyette şarabın haram sayılması, bağcılığın ekonomik sınırlarının daralmasına yol açmıştır diyebiliriz. Zaten tüm dünyada, üretimi sınırlı olan kurutmalık Sultaniye üzümü hariç, üzüm üretimi şarap üretimine yöneliktir.
Sivrihisar’da bağcılıktan beklenen yararlar yukarıda açıklanmıştı. Bu tüketim potansiyeli, geçmişte bağcılığın sınırlarını yeniden çizmiş ve bu sınır gerçekci bir ekonomiye dayandığı için yüzyıllarca artık değişmemiştir. Ancak herşeyi değiştiren zaman, yakın geçmişte Sivrihisar bağcılığına bir darbe daha indirmiştir. Artık bu kenti saran, bağlardan kalan tek tük yeşil alanlar ve ağaçlarda can çekiştirmektedir. O yeşilim bağ örtüsü, her çeşit renkten üzüm salkımları meyveler ve de insanların neşesi maziye karıştı ve anı olarak işlendi belleklere. Şimdi sap, saman sarısı anızlı buğday tarlaları aldı o bağların yerlerini. O bağ topraklarında ne tat kaldı, ne de insan izi.. Artık sise bürünmüş gülümseyen, mutlu insan silüetlerinin yerini, homurdayan makina ve traktör sesleri aldı.
Türkiye’de şeker endüstrisi gelişti. Pancar tarımı yaygınlaştı. Şeker her yerde bulunabilen temel bir gıda maddesi olarak tüketim ekonomisinde rakipsiz yerini aldı.O pekmezi piyasalardan silip süpürdü. İnsanlar şekeri tercih eder oldular. Ata yadigarı pekmez ise insan sağlığına dönük tüm avantajlarına rağmen rekabeti kaybetti. Ülkede şarap üretimi de sınırlı kalınca, üzüm üretilse bile pazar bulmada zorlanacak ve elde kalacaktı.
Öte yandan iş gücü zorluluğu baş göstermişti. İşci, usta ve bağ sürücüsü bulunamaz olmuştu. Bulunanların ücreti ise pahalı olup, bağdan elde edilen gelire göre yüksek kalıyordu.. Neticede üzümün maliyetini kurtarmaması, bağların terk edilmesinin belki de başlıca nedenini oluşturmuştur.

Resimdekiler: İbrahim Karaca, İhsan Sarıkardaşoğlu, Kadir Karaca

Bağcılık ve Şarap

Yavşan'da Tarım

Köylerde zenginliğin ölçüsü işlenen toprakların miktarıdır. Çok toprağı olan çok ürün alır. Çok ürün çok para demektir. Çok toprağı işleyebilmek ise iş gücüne bağlıdır. Makinalı tarımda bu sorun çözümlenmiştir. Eskiden iş gücü denince, insanın yanısıra iş hayvanları akla gelirdi. Tarımcı, iş hayvanı bakımından güçlü ise üretimi de çok olurdu. Bu işte toprak belirleyici faktör değildi. Aslında toprak miktarı her zaman istenilenden daha çoktu.

Anadolu da iş hayvanı olarak en yaygın olanı öküz idi. Bu belirleme Yavşan içinde geçerliydi. Orada da üretim öküze endekslenmişti. İş hızının dışında, yaşam hızı da bu kutsal hayvan ile sınırlanmıştı. İş hayvanı olarak atın Yavşan ekonomisinde rol almasının bir deneyimden ileri gidemediği söylenebilir.

Genel de dağ köyleri fakir, ova köyleri zengindir. O günün koşullarında dağ köylerinde dekara 90 kg buğday alınırken, bu miktar ova köylerinde 170 kg ı bulmaktaydı. Zengin köylerin o günkü simgesi at idi.



Atı Sivrihisar köylerine getirenler, Kafkasya dan gelerek Ertuğrul(Yakapınar) a yerleşen çerkezler ile ilçenin batısında köyler kuran Kırım Tatarlarıdır. Yavşanlılar da ata heves etmişlerdir. Önce Fevzi Karaca daha sonra ise Avni Anık ve Çakır Eroğlu birer çift at almışlardır. At ile çiftçilik yapmak zevkli ve heyecanlıydı. Ne varki bu heves çok uzun sürmedi. Çünkü atlar çok masraflı olmaya başlamıştı. Bir at bütün bir yıl boyunca arpa ile besleniyordu; bu da aile bütçesini zorluyordu. Öte yandan Yavşan yaylalarında arpa her yıl verimli olmuyordu. Çünkü gübre bulunamıyordu. Arpalar yeterli boy ve başak yapamıyordu. Bu yüzden arpalar bazan işciler tarafından elle ve orakla yolunmak zorunda kalınıyordu.

İşte bu nedenler bir süre sonra atların terk edilerek yeniden öküze dönülmesini zorunlu kılmıştır. Böylece anlaşıldı ki ekonomik koşullar Yavşan’da atlı tarıma izin vermiyordu. Bir çift öküz ile en çok 70-150 dekar arazi işlenebiliyordu. Daha önce yaşanan kara saban döneminden, pulluk dönemine geçilmişti. Bu öğünülecek bir gelişmeydi. Ancak üretim bu kez de öküzün hızıyla limitlenmişti. Yavşan koşullarında dekara ortalama buğday verimi 120 kg civarındaydı. Bir çift öküzle çalışan bir çiftçi ailesi ancak 8,400 kg buğday üretebiliyordu. Bu üretimden gelecek yılın tohumluğu ve hayvanların yemi çıktıktan sonra kalanı ancak aileye yetecek.


Yavşan'da bir hastalık yüzünden önce patlıcan üretimi kesintiye uğramış ardından da domates, biber ve patates bitkilerinin de etkilendiği görülmüştür.

Bu hastalığın çaresi yok mudur diye bir soru akla gelebilir. Vardır; toprak dezenfeksiyonu. Ancak bu uygulama hem çok pahalı hem de özel bir teknolojiyi, araç ve gereçleri temin etmeyi zorunlu kılmaktaydı. İşte o günden beri Yavşan da patlıcan üretimi yapılmamaktadır. Yavşan’ın rakımı yaklaşık 1000 metredir. Soğuk ve rüzgarlı havasına karşılık, bahçeler nisbeten alçakta ve kuytudadır. Kırağı korkusu yüzünden ekim ve dikim geç yapılır. Bu nedenle burada Ağustos ve Eylül ayları olmak üzere senede iki ay yerli ürün idrak edilir. Eskiden 10 ay taze sebzeden ve meyveden mahrum yaşanırdı.

Ülkedeki taşımcılığın gelişmesiyle, pazarlara yığılan sebze ve meyve karşısında Yavşan yeterli rekabet gücünü gösterememiş ve sebze ve meyve üretimi eski önemini kaybetmiştir. Buna karşılık bazıları sırf kendi ihtiyaçlarını karşılamak için patlıcan hariç diğer sebzeleri üretmektedirler.


Meyveciliğe gelince bu konuda söylenecek söz daha azdır. Çünkü bu köy ait meyve açısından bir özellik yoktur. Üretilen başlıca meyveler elma, armut, erik, zerdali, badem ve ceviz dir. Bunların dışında tek tük kiraz ve vişne vardır. Meyve çeşitleri yerlidir. Standart çeşitlerden yalnızca starking elma yetiştirilir. Badem, zerdali ve ceviz erken çiçek açtığından hemen her yıl geç ilkbahar donlarından zarar görür ve nadiren ürün verirler. Yavşan meyvecilik için uygun bir yer değildir.

Eskiden çok önem verilen bağlar, ekonomik açıdan değerini kaybtmiş olsa da her ailenin kendine yetecek kadar bağı vardır. Çok sayıda yerli üzüm çeşitlerine sahip bölgede bağcılık eski, geleneksel yöntemlerle yapılmaktadır.


Teras Bahçeler

Yavşan tarihinin en hareketli ve parlak dönemini 1.Ahmet zamanında yaşanmıştır. Onun gününde köy adeta yeniden kurulmuş, yeniden yapılanmıştır. 18.yy da köyün gerçek yüzünü tam olarak bilemiyoruz. Yerleşim düzeni nasıldı? Evlerin, hanelerin özellikleri, sayıları ve uygarlık düzeyi hakkında yeterli bilgiye ulaşabilmiş değiliz. Ancak o yıllarda yaylacılık olayı daha ön plana çıkmış olabilir. Düzen ve yerleşim ona göre tanzim edilmiş olabilir. 19. yy başında da Yavşan da yaylacılar vardı. Salim Hoca(Çıracı zade) ve oğullarıyla, Karaali gibi aileler yüzyılın başında köye yaylacı olarak gelirlerdi. Karaali 23 nolu evde otururdu. Şimdi arsası kalan bu yer Ekrem Eroğlu tarafından satın alınmıştır. Salim hoca ise 19 nolu evde otururdu.

19. yy da 1.Ahmet ve oğulları ile kardeşi Sarıali Yavşanda ağırlıklarını hissettirmişler ve buranın gerçek sahipleri olduklarını göstermişlerdir. Onlar önce işe mesken sorununu çözmekle başlamışlardır. Ahmet tüm oğulları için ayrı bir ev yaptırırken Sarıali de kendi evini yaptırmıştır. Baba 1.Ahmet 21 ve 22 numaralı hanelerde ömrünü tamamlamıştır.

Yedi evlattan türeyen züriyet, kalabalık bir aile topluluğu yaratmıştır. Birbirleriyle dayanışma içinde olan bu kalabalık aile, Yavşan’ a alışılanın dışında bir hayatiyet ve hareket getirmiştir. Böylece 20. yy gelindiğinde Yavşan en kalabalık, en görkemli ve canlı günlerini yaşamıştır. O günlerde nüfus sayısı 70 civarındaydı. Köyde en az 1500 adet davar ve 40-50 adet çift hayvanı, 25 adet eşek ve 8-10 adet at vardı. Bir kaynağa göre Yunan istilasında yani 1922 yılında Yavşan da 11 hanenin bulunduğu işaret edilmektedir.

Bu insanların geçim kaynağı yalnızca tarım idi. Her aile yıllık gelirini hayvancılıktan, tarla ziraatından, bağ-bahçe ürünlerinden sağlıyordu. Bu dönemde ek gelir kaynakları bulmak zorunluluğu , onları yeni arayışlara yöneltti. Görülen tek olasılık ise sebzecilik idi. Onlar gerçekten sebzeciliğin alt yapısını kurmakla işe koyuldular. Eski Yavşan evleri eğimli bir yüzeyin başlangıcındaki düzlükte kurulmuştu. Bunu hemen bir eğik düzey daha izlemekteydi. İşte bu düzeyde bahçe oluşturabilmek için meyilli arazinin teraslanması yoluna gidildi. Teraslı bahçeleri görenler burada saklı insan gücünün ne büyük miktarları bulduğunu anlamakta zorlanmazlar. O günün kazma ve kürekten başka hafriyat aracının bulunmadığı düşünüldüğünde işin önemi daha iyi anlaşılır

Arazide eğimin son bulduğu yerlere kadar uzanan teraslı bahçelerin sayısı 30 civarındadır. Bunlardan bazıların duvarlarının yüksekliği 1.5-2 metredir ve uzunlukları onlarca metredir. Teras duvarları kurukalama denen yöntemle, harç ve çamur kullanmadan yapılmıştır. Gerekli miktarda taşın toplanıp, taşınması, duvarların örülmesi dışında, terasın toprağının bir yerde kazılıp, diğer bir yere taşınarak doldurulması ve tesviye edilmesi olayının yalnızca insan gücüyle yapılışı karşısında bunu yapan insanları takdir etmek azdır, derim.

Bu teras bahçeler bizlere miras kaldı. Bunların getirisinden yıllarca yararlanan kuşaklar, bu gün aynı zahmeti acaba ne kadar üstlenebilirler. Öyleyse onlara teşekkür boçlu olduğumuzu unutmayalım.

Ancak bir zamanlar bu zor işi başaran kişilere ve onların mirasçılarına önemli kaynak oluşturan bu teraslı bahçeler, ekonomik koşulların değişmesi nedeniyle giderek önemini yitirmeye başlamıştır. Hatta bazı yerlerde teras duvarların yıkılmaya yüz tuttuğunu görüyoruz.
Önce de ifade ettiğimiz gibi köy çeşmesi daha önceleri, evlerin aşağı kısmında, malesef kestirilmiş olan ebecevizinin altındaydı. Burada bulunan havuzdan, yeni yapılan terasların bir kısmının sulanamayacağı anlaşılınca çeşme ve havuz daha yüksek bir yer olan bu günkü yerine taşınmıştır. Yeni çeşmeni bu günkü yerine 200 yıl önce getirildiği söylenebilir.

Aşağıdaki resimlerde solda Arpa sağda buğday başaklarının görüyorsunuz.

Tarla edinmeye gelince, bu yöndeki faaliyetler de 1. Ahmet zamanında başlamış ve onun oğulları, Yavşan’ın güneyinde ve batısında, mera arazileri sabit ve baki kalmak koşuluyla, yeterli miktarda tarla edinmişlerdir. Hem de en iyi topraklarda, istedikleri kadar. Burada dikkat çeken nokta, Yavşan köy sakinlerinin tarla arazisi kazanacağız diye meralara tecavüz etmemiş olmalarıdır. Köye yakın araziler koyun sürülerine bırakılırken, tarlalar uzak mesafelerde açılıyordu. Örneğin Kayışoğlu, Öztarlalar, Kızıldere, Pirenli, Çakıllı, Kötüpınar, Kağnısalağı gibi .
Köyün doğusu, kuzeyi, batısı mera olarak tahsis edilmişti. Güney yönündeki tarlalar arasında sürülerin Adatepe’ye geçmelerini sağlamak amacıyla, bir koridor bırakılmasında mutabakat sağlanmıştı. Bu planlama bilimsel olarak da doğrudur. Kuşkusuz bu doğru bir uzlaşma ve anlaşmanın ürünüydü. Uzlaştırıcı iradenin kaynağı baba Ahmet idi. Uzlaşanlar ise kardeşlerdi; çıkarları aynı noktada birleşen kardeşler.

Üç uşak sonra ise, ne müşterek bir irade ne de uzlaşma kaldı. Çıkarların müşterek bileşkeleri bile yok oldu. Her hane ortak çıkarları sömürme, ya da başı boşluktan yararlanma yoluna saptılar.

Yavşan'da Hayvancılık

Yaşlı ve tecrübeli çiftçilerin Anadolu da tarımın karakterini anlatan bir özdeyimleri vardır: Buğday ile koyun, gerisi oyun. Bununla anlatılmak istenen, adı geçen iki üründen gayrısının Anadolu da ciddi bir yeri olmadığıdır.

Eskiden Sivrihisar da zengin olanların ve ağaların zenginliği davarcılığa dayanırdı. Tanınmış zenginlerin hepsinin koyun sürüleri vardı. Koyun etiyle, sütüyle yapağısı ile, kuzusu ile ve hatta gübresi ile verimli bir hayvandır. Hele eskiden meraların bol , işçiliğin ucuz olduğu zamanlarda koyunculuk masrafsız bir gelir kaynağıydı. Koyunculuktan çok para kazananlar, koyun sayısı 400-500 den aşağı olmayan kişilerdi. Ağların hazine arazileri üzerine kurulmuş ağılları ile sayısı 1,000-1,500 i bulan koyunları vardı.

Askeroğlugil de bunlardan biriydi. Bu ailede zengin olan Askeroğlu Ahmet Efendi(Ahmet Eroğlu) idi. Ona ait olmak üzere Karabayır’da(Karacaören-sakarya havzası) kısa aralıklarla 3 ağılı vardı. Bunlar eski ağıl, oyaca ağılı ve çakmak ağılı adlarıyla anılırdı. Eski ağılda Yavşan’da yaşayan akrabaların da miras yoluyla gelen hisseleri vardı. Bu ağıl Ahmet Eroğlu nun babası ve amcaları tarafından yaptırılmıştı. Öteki iki ağıl ise Ahmet Efendiye aitti. Aslında tapu kayıtları ağılların duvarlarıyla sınırlı olup, meralar hazine arazisiydi.(Şekil:3)

Karabayır denilen yer İmralı ile Sakarya ırmağı arasında kalan hafif engebeli, yumuşak sırtları ve tepeleri olan, sırtlar arasında yayvan düzlükleri içeren harika koyun merasıdır. Arazinin topoğrafik yapısını Tanrı saki koyun sürüleri için yaratmış. Öyle ki çoban esen rüzgarın koyunları etkileyişine göre sürüyü yönlendirecek alçak, yada yüksek yerler bulabilir burada. Sıcak havalarda yüksekten giden sürü, soğuklarda alçaklara indirilir. Alçaklarda çok iyi ot olur. Dizboyu yükselen otları bazen tırpancılara biçtiren ağalar, bunları ağılın kenarına yığarlar, kışın çok soğuk günlerde koyunları bu otlarla doyururlar. Tanrının bir lütfu olan bedava ota sahip olmak için yalnızca biraz tırpancı yevmiyesi vermek yeterliydi.

Karabayırlara genelde kar yağmaz; yağarsa bile 3-5 saat içinde erir. Başka yerlerde koyunlar ağılda yemle beslenirken, burada çobanlar sürüyü ağıldan çıkartıp, rüzgar tutmayan, kuytu vadilerde doyururlardı. Kış boyunca bile hayvanlara fazladan yem verilmez ve masraftan tasarruf edilirdi. Koyunculuk için yaratılmış bu koşullar Tanrının bir lütfuydu. Karabayırlarda sürüler yaz mevsiminde geceleri ağıla bağımlı olmayıp, doyduğu ve gerekli bulunduğu yerde geceyi geçirir ve gündüzleri su için Sakarya ırmağına inerdi. Sakarya koyun sürülerinin suvatı olarak adeta paylaşılmıştı. Fettoğlu Değirmenine giden yolun köprüsünden başlayan kısım Yakapınar köyü sürülerine, Kanlı suvat Karacaören köyü sürülerine tahsis edilmişti. Askeroğlu sürüsü ise Kumlusuvat’ta sulanır ve dinlenirdi. Daha aşağıda ise Onbirlerin suvatı vardı. Köy kanununa göre Karabayırlar arazisi Karacaören köyü tüzel kişiliğine ait olduğu için burada bulunan meralardan yararlanan ağıl ve sürü sahipleri, Karacaören köyü muhtarlığına ’Tırnak Parası’ adıyla koyun başına belli bir miktar ödemek zorundaydılar.

Yavşan’a ait koyunların, sütü sağılanları(sağmal) yaz mevsimi boyunca Yavşan da kalır, geri kalan kısmı yani yoz sürüsü 12 ay Karabayırda kalırdı. Karabayır’ın Yavşan’lılarca kullanılan diğer adı da Kıyı idi.

Toprak kanunu çıkarıldıktan sonra burada herşey değişmiştir. Bu kanun davarcılığın sonunu getirmiştir. Toprak kanununa dayanılarak, toprakları yetersiz dağ köylerinin başvurusu üzerine, bu civardaki hazine arazilerinin hepsi dağ köylülerine dağıtılmıştır. Bu tarihlerde Türkiye’de makinalı tarıma geçilmiştir. Traktör ithaliyle köylere traktörler birer ikişer girmeye başlamıştır. Kısa süre sonra işe yarayan tüm düz araziler, ağılların önüne, ırmağın kıyısına kadar, traktörlerle sürülüp, ekildi. Söz konusu yerlerde bu gün göz alabildiğince pancar tarlaları yer almaktadır.
Traktörler sayesinde her türlü arazinin kolayca işlenebilişi ve insanların toprağa olan tutkuları, tarla ziraatının sınırlarını hayvancılığın aleyhine alabildiğince zorlamıştır. Bu rekabetin bir sınırı ve ölçüsü olmalı idi; olmadı. Koyunculuk hep göz ardı edildi. Sonradan da ülkeden silinip gitti. Şimdi binlerce koyundan oluşan sürülerin otladığı yerlerde ya tahıl yada pancar tarlaları görüyoruz. Bu rekabette zarar eden ‘Milli ekonomi ‘ olmuştur.

Askeroğlu Ahmet efendi, bir başka nedene bağlı olarak koyunculuğu bırakmış, Karabayırlar’daki ağılları daha sonra Karacaören’lilere satmıştır. Bunun sonucu olarak koyunculuk Yavşan yaylasına inhisar etmiştir. Burada da meraların daralması, kışın kesif yemle besleme zorunluluğu ve de çoban bulunamayışı karşısında herkez birkaç yıl içerisinde davarcılıktan elini çekmiştir. Böylece Yavşan da davarcılığın sonu gelmiştir, yıl 1970.

Askeroğlu Ahmet efendinin 400 keçisi ile 1200 koyunu olmuştu. Yavşan’daki komşuların ise 40-150 davarı vardı. Efendi, diğer akrabalarının davarlarını kendi sürüsünün içine katarak, ücreti karşılığı kendi çobanlarına güttürürdü. Efendi davarcılık yoluyla zengin olmuştu. O Sivrihisar’ın ağaları arasında yer alırken, 2. Ahmet adıyla Askeroğlu soyunun liderliğini de kendiliğinden yakasına yapışmış olarak buldu.

Yavşan Köy Odası ve Pazarcılar

Eskiden köylerde Köy odası denilen bir çeşit misarfirhane bulunurdu. Yolcular burada konaklar, misafir edilirdi. Şehirlerde Kervansaray olarak bilinen yerler, kervanların güncelliğini yitirmesi üzerine Han'a dönüşmüştü.

Sirihisar ‘da da gelişme bu yönde olmuş. 1930 yıllarından sonra bu kente deve kervanları gelmez olmuş. O tarihten sonra söz konusu yerler Han adı altında hizmet vermeye devam etmişlerdir. Sivrihisar da bu hanlardan dört tanesini biliyorum. Hana gelen yolcular, ordaki odalarda kaldıkları gibi, arabaları, atları, öküzleri ve eşekleri için de hanlarda kapalı ve açık mekanlar olurdu. Şimdiki moteller gibi. Görülüyor ki zaman içinde değişen, insanların ihtiyaçları değil, gereksinim duyulan araçlardır. Konaklama ihtiyacı hiç değşmezken, bir yüzyılda kervansaraylardan, hanlara ve hanlardan motellere, beş yıldızlı otellere gelinmiştir.
Şehirlerdeki hanların köy düzeyinde emsali köy odasıdır. Yavşan köy odası gündüz yaşlı erkeklerin kahvehanesi gibiydi. Erkekler orada toplanırdı. Benim aklımın erdiği yıllarda, köy odasının ocağının bir yanına Körağa(İbrahim Eroğlu), öbür yanına Kelağa(Süleyman Anık) otururlar, diğerleri yerdeki kilim üstüne yaş sırasına göre dizilirlerdi. Köy odasının demirbaş olarak bir de kahve takımı vardı. Genelde kahve yaşlılara pişerdi. Bitince sırayla biri boş kahve kutularını doldururdu. O zamanlar çay yoktu ve bilinmiyordu.

Köy odası bir nevi köy meclisi gibiydi. Köyle ilgili herşey orada konuşulurdu. Haftadan haftaya pazara Sivrihisar’a gidenlar Köroğlu gazetesi getirmişlerse, ben ya da İhsan çağrılır, okutturulurdu. Köroğlu gazetesi döt sayfa çıkar, birinci sayfada devletleri karikatürize eden bir resim bulunurdu. Bu karikatürlere merakla bakarken enterasan konuşmalar geçerdi.

Çiçekdağlı Ahmet anlatıyordu:
- Beni başkumandan yapacaklar ki görsünler. Ben askerliğimi Çorlu da yaptım. Alimallah 24 saatte Selanikteyim. O Yunanın bize yaptıklarını yanına bırakmam.

Köy odası haftanı iki günü akşamdan yabancılarla dolardı: Salı ve çarşamba akşamları. Çünkü çarşamba günü şehrin halk pazarıdır. Köylerde halk ihtiyacını temin için pazarı bekler. O gün gelince arabasını koşan, eşeğine binen Sivrihisar’ın yolunu tutardı. Eşekli yolcular kafileler halinde yollara dökülürdü. Arabalar tıklım tıklım dolardı. Akşam dönüşü de aynı şekilde olurdu. Kiminin heybesi gelirken dolu olurdu, kiminin dönerken. Uzak köylerden eşekleriyle gelen köylüler pazarda işlerini görüp aynı gün köylerine ulaşamazlardı. Bu nedenle pazarcılar bir gün önceden evlerinden çıkarlar, salı akşamı Yavşan’da geçirip, çarşamba sabahı erken vakitte pazar yetişirlerdi. Çarşamba akşamı pazar programı tersinden tekrarlanırdı. Pazar dağılınca yola çıkacak olanlar, köylerine gündüz ulaşamıyacakları için gene en uygun geceleme yeri olarak Yavşan’ı seçerlerdi. Yavşan köy odasına gelen pazarcılar Koçaş, Sadıkbağı, Dinek, Çaygoz, Karacaören, Kuzören, Yörme ve Holanta(Kayakent) köylerine mensup köylülerdi.

Sivrihisar’da kadınlı, erkekli müthiş bir pazar alışkanlığı başlamıştır. Giderek pazarda alışveriş eden kadın sayısı artmaktadır.Evlerin pazar ihtiyaçlarını çoğunlukla kadınlar üstlenmektedir. Buna paralel olarak satıcı kadın sayısı da artmaktadır.

Yavşan Köy odası kitabımızdaki köy planında 5 numara ile gösterilmiştir.5-A ise yolcuların hayvanlarına ait kapalı ahırdır. Köy odasına gelen yolcular tanrı misafiri sayılır ve bunların yemek ihtiyaçları geleneksel olarak köyün ağasının sorumluluğunda kabul edilirdi. Yavşan köyü ağası ise Molla Mehmet idi. Yani Askerkoğlu Ahmet efendinin babası. Küçükana(Ağanın karısı) salı ve çarşamba akşamları köy odasını kontrol ettirir, yolcu durumu hakkında bilgi alırdı. Zaten o bu günler için hazırlıklı olurdu. Yolcular kendi karınları doyurduktan sonra, hayvanları için bile yiyecek ot, saman, yem gibi şeyler isterlerdi. Tabii tanrı misafiri olduğunca ağırlanır, ancak karşılık beklenmezdi. Küçükana bunları en doğal bir insanlık görevi olarak yapıyordu. Böylece o hem kendi hemde Askeroğlu soyunun prestijini yükseltiyordu. Günümüzde böyle ağalar ve küçükanalardan kaç tane kaldı acaba ?


Kervansaraylar
ilk defa 10. yüzyılın sonlarına doğru Selçuk Hanları tarafından Orta Asya'da yaptırılmıştır. Önceleri Askeri savunma için düşünülmüş, zamanla artan ticaret ve dini ihtiyaçları karşılaması için genişletilmiştir. Selçuklu devrinde ticari yol ağı üzerinde kervanların akşamları güvenli bir şekilde konaklamaları ve ihtiyaçlarını görmeleri için sultan hanı da denilen kervansaraylar yapılmıştır. Büyük ticaret yolları üzerinde kurulmuş olan Selçuklu kervansaraylarının aralarındaki uzaklıklar, deve yürüyüşü ile günde dokuz saat, yani 40 kilometre esas tutularak saptanmıştır. Çevrelerindeki yüksek duvarlarla korunan ve barış zamanlarında pazaryeri olarak da iş gören bu kervansaraylar savaşta kale olarak da kullanılırdı. Selçuklu kervansarayları üç genel tipe uygun olarak yapılmışlardır. Bunlar, yazlık denilen avlulu, kışlık denilen kapalı ve her iki türün birleştirilmesinden oluşan karma tiplerdir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde şehirlerdeki hanlar ticaret ve konaklamak için yapılmış gelir getirici vakıf yapılarıdır...



Bugünün otel ve garaj vazifesini birlikte gören yapılara eskiden "han" denmekteydi. Han, vasıtalı, vasıtasız yabandan gelen yolcuların barınacağı, hayvanlarla insanların geceleyebileceği yerlerdir.

Selçuklular ve Osmanlılar, sosyal bir vazife gördüğü için hanlar yapımına ehemmiyet vermişler, mimarî bakımdan güzel eserler vücûda getirmişlerdir. İki şehir arasındaki mesafe uzunsa orta bölümde münasip bir yerde han yapılırdı. Buna "Kervansaray" denirdi. Şehirler dışında yapılan bu yapıların bol suyu bulunur, içinde kahvehanesi, erzak ambarları, yem depoları bulunurdu. Kervanlar bir süre gittikten sonra burada mola verirler, geceleyerek kendilerini ve hayvanlarını dinlendirirlerdi